OBYWATEL

Pytanie: Skąd pochodzi polskie słowo „obywatel”?

Odpowiedź: Dawniej obywać = mieszkać; stąd obywatel = mieszkaniec

ODMIANA

Pytanie: Jak i czy w ogóle powinno się odmieniać nazwę Mostostal-Energomontaż? np. akcje Mostostalu-Energomontażu czy Mostostalu-Energomontaż? Moim zdaniem, jeżeli w ogóle ją odmieniać, to obydwa człony, ale potrzebuję opinii specjalistów.

Odpowiedź: Ponieważ daje się ta nazwa odmieniać, należy to robić. To właśnie odmienność jest cechą wyróżniająca polszczyznę. Nazwa bardzo długa, ale nietrudna w odmianie każdego z członów. Ze względów ekonomicznych jedynie (długość wyrazów) może wynikać ta odmiana jednego tylko członu.

RODZAJ URE

Pytanie: Pracuję w Urzędzie Regulacji Energetyki (URE) Jeden z portali branżowych napisał "(...) - napisało w swym komunikacie URE" Czy nie powinno być "napisał w swym komunikacie URE (czyli w domyśle napisał Urząd) ?

Odpowiedź: Przypisanie rodzaju gramatycznego skrótowcom jest prawidłowe w obu przypadkach: albo rodzaj nijaki: to pole – URE (końcówka taka sama), albo ten urząd – ten URE.

NIEPODDANIE

Pytanie: Od trzech miesięcy zajmuje się m.in. pisaniem decyzji. Analizując ustawę prawo o ruchu drogowym w art. 140 ust. 1 pkt. 4 pojawia się wyraz „niepoddanie się” pisany łącznie. W pisanych przez mnie decyzjach używam tego wyrazu pisząc go "nie poddania się". Proszę o pomoc, która z tych form jest poprawna.

Odpowiedź: Pisze Pan/Pani błędnie. Nie z rzeczownikami piszemy łącznie.

EKSCELENCJA, EMINENCJA

Pytanie: Proszę o przypomnienie zwrotów grzecznościowych kierowanych do osób duchownych Wciąż mylimy ekselencję z eminencją itp)

Odpowiedź: Ekscelencja – w kościele biskupom; także ambasadorom, ministrom Eminencja – kardynałom.

WIELKA I MAŁA LITERA

Pytanie: Proszę o zaznaczeni, jakimi literami powinny być napisane nazwy godności współczesnych w zdaniu:

Odpowiedź: Słowa uznania i gratulacje Policjantom złożyli również inni zaproszeni goście, m.in. przewodniczący rady powiatu Janusz Kochelski, wiceprezydent miasta Zduńska Wola Andrzej Brodzki, wójt gminy Zduńska Wola Henrtk Staniucha oraz komendant PPSP Wiesław Kopytek. Jak widać, takie nazwy piszemy małą literą.

CZECZEŃCÓW

Pytanie: Chciałabym zapytać, jaka forma jest poprawna: Czeczenów czy Czeczeńców?

Odpowiedź: Obydwie są używane, obydwie poprawne. Wciąż jeszcze nie ustaliła się tu norma.

NA POLICJĘ

Pytanie: Uprzejmie proszę o odpowiedź czy prawidłowy jest zwrot „ zadzwonić na policję”. Chodzi o użycie tego zwrotu w wypowiedzi oficjalnej przez dziennikarz radiowego

Odpowiedź: Zadzwonić można na coś, więc: na uczelnię, na pogotowie, tez na policję

URYWAJĄCE SIĘ TELEFONY

Pytanie: Czy poprawny jest zwrot: telefony się urywały? Jest to nielogiczne, gdyż jeżeli coś trwa bez przerwy to się nie urywa. A zatem powinno być: telefony się nie urywały.

Odpowiedź: W języku, we frazeologii trudno szukać logiki. Używamy określeń utrwalonych, utartych w takiej właśnie postaci: wchodzimy po schodach, nosimy kolorową bieliznę, myjemy się miednicy z plastiku (choć to nielogiczne).

TEMAT LEKCJI

Pytanie: Czy pisząc na tablicy temat lekcji, np. Twierdzenie Talesa należy postawić kropkę?

Odpowiedź: Temat lekcji nie jest zdaniem, więc bez kropki.

JAK ZAZNACZYĆ CYTAT

Pytanie: Czy w tekście dotyczącym twórczości artysty, przywołując tytuł obrazu, np. Portret pani Z. , a następnie w sformułowaniu: brał udział w wystawie „Kolory ciszy” w 1999 r. w Muzeum Miasta Zgierza, poprawnie jest zastosować pismo pochyłe dla tytułu obrazu, a następnie, dla nazwy wystawy, cudzysłów? Czy też lepiej zdecydować się na ujednolicenie?

Odpowiedź: To są dwa z możliwych sposobów wyróżnienia wyrazów w tekście. Można ich użyć wg upodobań autora. Nie można jedynie użyć ich razem, tzn. wyraz zapisać kursywą i ująć go w cudzysłów.

20. wiek?

Pytanie: Niektóre poważne czasopisma piszą 20. wiek, zamiast rutynowo XX wiek. Czy mają do tego formalne podstawy? .

Odpowiedź: Zdecydowanie tak. Po liczebnikach porządkowych zapisanych cyframi arabskimi stawia się kropkę; zapis cyframi arabskimi też jest poprawny

CO PO POZDRAWIAM

Pytanie: Czy po „Pozdrawiam”, które zamieszcza się na koniec wiadomości e-mailowej stawia się przecinek?

Odpowiedź: Nie stawia się tam żadnego znaku interpunkcyjnego.

IMIENIA CZY IMIENIEM

Pytanie: Chodzę do szkoły imienia Marii Konopnickiej czy imieniem M.Konopniockiej?

Odpowiedź: Chodzi o szkołę imienia….

PRAWO DO CZEGO

Pytanie: Mam pytanie, czy prawidłowe jest sformułowanie: „od niniejszego postanowienia przysługuje prawo do dochodzenia roszczeń przed sądem”. Czy forma stylistyczna jest poprawna, czy może od postanowienia przysługiwać prawo do czegoś ? .

Odpowiedź: Od postanowienia można się odwołać. // Przysługuje prawo do odwołania się

PAŃSTWO

Pytanie: Mam problemy z odmianą wyrazu „Państwo” w znaczeniu osób. Która forma jest poprawna – „przez Państwo” czy „przez Państwa”?

Odpowiedź: Oto fragment mojego podręcznika do gimnazjum. Utrwala te konstrukcje, rozwiewa wątpliwości. Witam państwa serdecznie. Miło jest spotkać się z państwem. Nie ma państwa Nowaków. Tu siedzą ci państwo. Państwo są teraz zajęci rozmową. Zajmę się państwem Nowakami. Wiele nam opowiadano o państwu Kowalskich. Widzę państwa Kuleszów. Wspominaliśmy już państwu Romankom o tym.

PRZECIE TO, AŻEBY TO

Pytanie: Mam problem z dwoma zwrotami, wyrazami. 1. „Przecie to” - często się go słyszy i można spotkać w różnych tekstach. Moje pytane brzmi; czy to jest gwara, błędna forma słowa „przecież” czy po prostu błąd językowy? 2. „Ażeby to” - jako słowo książkowe jest to gwara czy słowo potoczne i czy go można używać w oficjalnym języku?

Odpowiedź: W obu przypadkach nie ma mowy o wyrażeniach gwarowych. Pierwsze jest rzadsze, ale poprawne, w drugim przypadku nawet trudno się domyślić, o jakie wątpliwości może chodzić. „ż// że” to tzw. partykuły wzmacniające, więc mogą wystąpić, niekoniecznie muszą – zależy to od intencji mówiącego. Porównajmy: co zrobisz – cóż zrobisz; chodź – chodźże.

BLOG CZY BLOGA

Pytanie: Która forma jest poprawna: - pisz blog czy - pisz bloga?

Odpowiedź: Poprawnie – blog; w użyciu - bloga. Przypisanie końcówki –a zawsze było związane w takim przypadku (rzeczownik r. męskiego w bierniku) z żywotnością rzeczownika: mam ps-a, chłopc-a; student-a itd.; nieżywotne: mam komputer, długopis, pomysł. Dziś zachwiał się ten podział: końcówka –a jest bardzo ekspansywna. Nie ma wątpliwości w użyciu np. słowa list (wysłałam list), ale w nowszych wyrazach już wątpliwości mamy: wysyłam esmses/esemesa, mail/maila. Pokazuje to pewien proces upraszczania języka - brak różnic w końcówkach, bez względu na żywotność.

EMISJE REKLAM?

Pytanie: Mam problem z przetłumaczeniem na język angielski słowa „emisje”, np. „Agencja zamówiła 4 emisje reklam”. Czy mogę uzyskać u Państwa pomoc w tej kwestii?

Odpowiedź: Wydanie, wypuszczenie to inne polskie wyrazy o znaczeniu podobnym. Proszę szukać w słownikach angielskich odpowiedników.

RYSICA?

Pytanie: Rysica jako samica rysia. Słowo poprawnie (chyba) utworzone, ale czy funkcjonuje w języku? Źródła łowieckie definiują samice rysia i żbika jako kotki, młode jako kocięta;"1000 słów o łowiectwie". Słowniki ortograficzny i języka polskiego PWN nie podają definicji. I jak to jest z samicą żbika?

Odpowiedź: Nazwa poprawnie utworzona językowo niekoniecznie musi być używana w języku specjalistycznym. To jest konstrukcja potencjalna – utworzona poprawnie, ale niepotrzebna użytkownikom. Chyba, że coś się zmieni i zechcą jej używać :)

NA WILANOWIE CZY W WILANOWIE

Pytanie: Jaka jest poprawna pisownia: mieszkanie na (warszawskim) Wilanowie czy mieszkanie w Wilanowie (warszawskim).

Odpowiedź: Tu akurat widać ciekawą zależność zjawisk językowych od administracyjno-urbanistycznych. Konstrukcja w Wilanowie podkreśla odrębność administracyjną; konstrukcji „na Wilanowie, na Pradze, na Woli itp. używamy, podkreślając, że chodzi o dzielnicę miasta. W związki z nazwami dzielnic wchodzi bowiem przyimek „na”.

DYR. CZY DYR?

Pytanie: Czy stosujemy kropkę po skrócie „dyr.” od „dyrektor”? Proszę o odpowiedź i uzasadnienie.

Odpowiedź: Ten skrótowiec piszemy z kropką. Wyraz został niejako „przecięty” kropką. Pytanie, jak rozumiem, stąd, że wyraz kończy też taka sama litera jak ta środkowa, tzn. „r”.

LICZBA I ILOŚĆ

Pytanie: Zbieram dane dotyczące krwiodawstwa. Czy w statystykach i pismach używać: „liczba dawców”, „ilość krwi”.

Odpowiedź: Zaproponowane konstrukcje są poprawne.

MOGĘ CZY MOGE?

Pytanie: Odsłuchując powitania poczty głosowej często słyszę słowa: „mogę”, „ proszę”, „dziękuję”. Jak prawidłowo należy je wymawiać? Jako np [moge] czy [mogę]?

Odpowiedź: Na końcu wyrazów samogłoska „ę” jest wymawiana bez nosowości, czyli jak „e”; można w bardzo oficjalnych (np. na scenie) zaznaczyć lekką nosowość, ale w rozmowach naturalnych, jest to pretensjonalne i niepoprawne.

NAZWISKA DWUCZŁONOWE

Pytanie: Chciałbym się dowiedzieć, jaka jest prawidłowa odmiana nazwisk dwuczłonowych. Chodzi mi konkretnie o sytuację, kiedy takie nazwisko w dodatku w formie żeńskiej noszą mężczyźni, jak w przypadku lidera zespołu Zakopower - Sebastian Karpiel-Bułecka.

Odpowiedź: Pierwszy człon nazwisk męskich, jeśli jest dawnym herbem lub przydomkiem, pozostaje nieodmienny. W podanym przykładzie jest to najpewniej przydomek.

ADRESACI LISTÓW

Pytanie: Czy należy rozpocząć list zwrotem: "Panie Dyrektorze!" "Pani Naczelnik!" "Panie Ministrze!" "Pani Ambasador!" itp. czy też "Szanowny Panie Dyrektorze!" "Szanowna Pani Naczelnik!" "Szanowny Panie Ministrze!" "Szanowna Pani Ambasador!" itp. Gdy piszę do zastępcy dyrektora/naczelnika, powinnam zwracać się "Panie Dyrektorze/Naczelniku!"?

Jeśli jesteśmy uprzejmi, to koniecznie Szanowny Panie Dyrektorze, Ministrze, Naczelniku. Do zastępcy piszemy właśnie tak w adresie, np, zwracając się bezpośrednio – podnosimy prestiż odbiorcy przez formę Panie Dyrektorze.

Co należy napisać w nagłówku adresowym listu:
Pan Jan Kowalski
Dyrektor Firmy X ul. .... 00-000

Miasto Pan Dyrektor
Jan Kowalski
Firma X ul. ....
00-0 Miasto

Firma X
Pan Jan Kowalski Dyrektor
ul. ....
00-0 Miasto

Firma X
Pan Dyrektor Jan Kowalski
ul. .... 00-000
Miasto


Jak sprawa wygląda w wypadku urzędów państwowych - ministerstw, ambasad?

Odpowiedź: Najpierw człowiek, potem instytucja – Pan Jan Kowalski Dyrektor Firmy X ul. .... 00-000 Miasto Potem w nagłówku, najlepiej pisanym odręcznie - Szanowny Panie Dyrektorze…

UZUPEŁNIĆ

Pytanie: Czy można mówić/ pisać "uzupełnić" w kontekście np. brakującego w piłce powietrza

Odpowiedź: Można, oczywiście, ale też dopełnić, dopompować.

5-lecie czy V-lecie?

Pytanie: Kiedy się stosuje rzymskie liczebniki, a kiedy arabskie?

Odpowiedź: Częściej 5-lecie, liczebniki rzymskie zwykle przy większych liczbach – XX-lecie.

MIEĆ W RĘKU

Pytanie: Czy forma „Mam coś w ręku” jest poprawna?

Odpowiedź: Oczywiście, jest staranna, powoli wychodzi z użycia.

TAKŻE

Pytanie: Kiedy "także" piszemy razem, a kiedy osobno?

Odpowiedź: Kiedy także oznacza też, również, piszemy łącznie. Rozdzielnie, np. krzyczał tak, że bolały uszy.