Pytanie: Kiedy powinno używać się formy „w dniu”/”dnia”? Które zdania są poprawne: W dniu 17 stycznia 2006 r. odbyła się konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów...” czy „17 stycznia 2006 r. odbyła się konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów...”
Odpowiedź: Formy „w dniu/dnia” pochodzą z języka administracyjnego, urzędowego; są równoznaczne. Tam (w obiegu urzędowym) obecne są z powodu podkreślenia oficjalności tekstu - logicznie nie są potrzebne. Obydwa zdania są zatem w jakimś sensie poprawne; to W dniu // dnia 17 stycznia 2006 r. odbyła się konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów... ma charakter bardzo urzędowy; lepsze zatem - w obiegu pozaadministracyjnym - 17 stycznia 2006 r. odbyła się konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów...
Druga część pytania odnosi się do szyku wyrazów w języku polskim. Zasadniczo szyk nie jest w polszczyźnie tak istotny jak np. w języku angielskim. Kolejność wyrazów eksponuje jednak za każdym razem logiczną wartość przekazywanej informacji. W omawianych zdaniach ważniejsza jest KONFERENCJA Z UDZIAŁEM... W tych: Konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów odbyła się w dniu 17 stycznia 2007 r. czy Konferencja z udziałem międzynarodowych ekspertów odbyła się 17 stycznia 2007 r. ważniejsza jest DATA TEGO SPOTKANIA. Porównajmy: BYŁAM (mimo wahań np.) wczoraj w teatrze. Byłam WCZORAJ (nie w ogóle) w teatrze. Byłam wczoraj W TEATRZE (nie w kinie).
PHILIPA MORRISA?
Pytanie: Jak odmieniać nazwę Philip Morris? Philip Morrisa czy Philipa Morrisa?
Odpowiedź: Philipa Morrisa, Philipie Morrisie
INNOWACYJNA ZMIANA?
Pytanie: Czy trafne jest sformułowanie „zmiany o charakterze innowacyjnym” – czy nie jest to tautologia (czy zmiana nie implikuje innowacyjności)?
Odpowiedź: Zacznijmy od słowa innowacja - oznacza ono wprowadzenie czegoś nowego, także rzecz nowo wprowadzoną, a zatem tautologią byłoby wyrażenie nowe innowacje. A teraz wyraz zmiana: w znaczeniu wyrazu zmiana nie musi być zawarte znaczenie wprowadzić coś nowego; zmiana może przecież dotyczyć jakiegoś stanu poprzedniego; powrót do stanu poprzedniego to też zmiana; zmiana może być na lepsze, ale też na gorsze, natomiast z innowacją łączymy dziś raczej zmianę na lepsze, stąd: zmiana innowacyjna - zmiana wprowadzająca jakieś ulepszenie, a nie pogorszenie; a zatem wyrażenie zmiana innowacyjna nie byłaby tautologią; wolę jednak po prostu innowację np.: wprowadził innowację; firma wprowadza innowacje/wprowadziła innowację - to wystarczy.
NATURALNA KONKURENCJA
Pytanie: W jakich wypadkach można użyć zwrotu "naturalna konkurencja"?
Odpowiedź: W tym wypadku "naturalny" nie oznacza: "zgodny z naturą" (to jest pierwsze znaczenie tego wyrazu), lecz: "zgodny ze zwykłym porządkiem rzeczy", "oczywisty", "normalny"; a zatem konkurencja naturalna w znaczeniu: "konkurencja w tej sytuacji oczywista"
CHIRAC
Pytanie: Jak odmieniać nazwisko Chirac - Chiraca, ale Chirakiem? Jaką rządzi się to nazwisko zasadą przy odmianie?
Odpowiedź: Nazwisko Chirac - Chiraca, Chirakiem, o Chiracu. Jeśli nazwisko zakończone jest w piśmie na spółgłoskę wymawianą, to otrzymuje końcówki polskie bez apostrofu.
WYMOWA
Pytanie: Czy w wyrazie "miękki" powinienem przeczytać dwa razy k, krwi czy krfi, Oliwka czy Olifka? A jak prawidłowo wymawiać słowo - jabłko?
Odpowiedź: W polszczyźnie obowiazują zasady wymowy (podobnie zresztą działają zasady w innych płaszczyznach języka) na dwu poziomach normy: jest norma wzorcowa (bardzo staranna, obowiazuje w komunikacji nieprywatnej) oraz norma użytkowa (w wypowiedziach prywatnych). To ogólnie. Każdy z przykładów wymaga innej odpowiedzi, ilustruje inną kwestię. Szczegółowo: miękki wym. z jedną głoską k; w wymowie często naśladujemy zapis i popełniamy błąd hiperpoprawności, czyli "nadpoprawności". Wyraz jabłko wymawiamy, redukując grupę spółgłosek w normie wzorcowej: jap(słabe ł)ko lub w normie użytkowej: japko. W grupach spółgłosek zachodzą upodobnienia, czyli wszystkie stają się bezdźwięczne, albo wszystkie stają się dźwięczne: olifka; krfi; grzywka; krakofski itp. Nieco inaczej może być tam, gdzie mamy grupę -krw-, ponieważ tylko regionalnie grupa ta jest wymawiana dźwięcznie. Tak w Wielkopolsce.
INTERPUNKCJA
Pytanie:
Proszę o poradę w kwestii następującej: czy znaki przestankowe w poniższym zdaniu są postawione poprawnie?: „(...) od akcji promocyjnej, przez złożenie zamówienia, aż do windykacji płatności.”
Odpowiedź: Poprawnie: (...) od akcji promocyjnej przez złożenie zamówienia aż do windykacji płatności. Nie ma powodu do oddzielania pezcinkami tych składowych elementów wypowiedzenia: nie sa to zdania, nie są to też równoważniki zdań.
FREELANCE
Pytanie: Dlaczego wszyscy piszą freelancer zamiast freelance. Czy chodzi o polska wersję angielskiego freelance? Moim zdaniem w Polsce działają freelanci a nie freelancerzy, ale może się mylę, może ów freelance został/ już spolszczony na freelancera?
Odpowiedź: Mechanizmy przyswajania obcych wyrazów sa wprawdzie w miarę powtarzalne, ale nie do końca. Nacisk systemu języka polskiego sprawia, że chcemy włączać nowy wyraz w jakiś znany paradygmat (wzór) odmiany oraz w znany schemat tworzenia nazw jakiegoś typu. Nazwy wykonawców czynności dziś coraz częściej tworzy nowy przyrostek: właśnie -er. Jego produktywność wzrasta.
Wiodący
Pytanie: Która forma jest poprawna: "producent wiodący na świecie" czy "producent wiodący w świecie"? (to drugie wygląda mi na kalkę z angielskiego, stąd też podejrzewam, że może być błędne, ale wolę zapytać specjalistów).
Odpowiedź: Przede wszystkim w polszczyźnie starannej unikać należy w ogóle słowa "wiodący". Jest to kalka z języka rosyjskiego, która - zależnie od kontekstu - zastępuje szereg polskich określeń: główny, czołowy, najważniejszy, przodujący, przewodni. Jeśli już zdecydujemy się na ten wyraz, to występuje on jako określenie stawiane przed rzeczownikiem określanym, np. wiodący producent, wiodąca myśl, wiodąca rola. Zwykle nie uzupełnia się jego treści dodatkowymi określeniami.
ŚWIĘTA
Pytanie: Piszemy święta Bożego Narodzenia czy Święta Bożego Narodzenia?
Odpowiedź: Wyraz "święta" nie wchodzi do nazwy czekających nas wkrótce świąt Bożego Narodzenia; jako wyraz pospolity pisany jest małą literą.
INTELIGENCJA CZY MĄDROŚĆ
Pytanie: Czym różni się inteligencja od mądrości?
Odpowiedź: Inteligencja człowieka to jego zdolność uczenia się, logicznego myślenia i umiejetność wykorzystywania wiedzy w nowych sytuacjach;
mądrość - umiejętność wykorzystywania własnej wiedzy i doswiadczenia życiowego do podejmowania rozsądnych działań i decyzji; Znaczeniowo wyrazy są w istocie zbliżone, ale o tych subtelnych różnicach znaczeniowych świadczy inna łączliwość rzeczowników: mądrość tej książki, tej rady, całych pokoleń (!nie inteligencja)...; dorastając, zdobywamy mądrość (!nie inteligencję); testy na inteligencję (!nie madrość), błyszczałą urodą i inteligencją.
WROCŁAWOWI CZY WROCŁAWIOWI?
Pytanie: Wrocławowi czy Wrocławiowi?
Odpowiedź: Wrocław ma odmianę miękkotematową: Wrocław, Wrocławia, Wrocławiowi, Wrocław, Wrocławiem, o Wrocławiu. Tak samo odmieniają się m.in.: Bytom, Radom, Oświęcim, Okocim, Zakroczym, Jarosław. Najwięcej błędów popełnianych jest przy tworzeniu celownika (Wrocławiowi), dlatego zalecane jest wówczas pomaganie sobie formą dopełniacza (Wrocławia). (oprac. Anna Zielińska)
PRZEKONUJĄCY DOWÓD CZY PRZEKONYWUJĄCY DOWÓD?
Pytanie:
Jak należy powiedzieć: przekonujący dowód czy przekonywujący dowód?
Odpowiedź: Należy powiedzieć: przekonujący dowód, albo używając starszej formy: przekonywający dowód. Forma przekonywujący, używana niestety najchętniej, jest niepoprawną mieszanką obu form zalecanych. (oprac. Anna Zielińska)
W KAŻDYM RAZIE CZY W KAŻDYM BĄDŹ RAZIE?
Pytanie: W każdym razie czy w każdym bądź razie?
Odpowiedź: Powiedzenie w każdym bądź razie jest niepoprawne, choć dopuszczalne w języku mówionym. Zawiera przemieszane składniki dwóch innych zwrotów: w każdym razie i bądź co bądź. Zamiast używać niepoprawnego powiedzenia, wystarczy zastąpić je jednym z określeń, z których w każdym bądź razie powstało. (oprac. Anna Zielińska)
TĘ KSIĄŻKĘ CZY TĄ KSIĄŻKĘ?
Pytanie: Tę książkę czy tą książkę?
Odpowiedź: Użycie formy tą w bierniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego (tą książkę) jest dopuszczalne tylko w języku mówionym. W języku pisanym jedyną poprawną formą jest tę książkę. (oprac. Anna Zielińska)
CZY SFORMUŁOWANIE W MIESIĄCU SIERPNIU JEST POPRAWNE?
Pytanie: Czy sformułowanie w miesiącu sierpniu jest poprawne?
Odpowiedź: Powyższe sformułowanie jest oczywiście niepoprawne. Sierpień to tylko nazwa miesiąca, dlatego dodawanie przed tym słowem wyrazu miesiąc jest zbyteczne. Wyrażenia typu w miesiącu sierpniu często są spotykane w pismach urzędowych, ale nawet tam są równie niefortunne, co w mowie potoczne. (oprac. Anna Zielińska)
JAK ODCZYTUJEMY I ZAPISUJEMY DATY?
Pytanie: Jak odczytujemy i zapisujemy daty?
Odpowiedź: Przy odczytywaniu daty, nazwa miesiąca powinna występować w dopełniaczu. Powiemy więc: Pierwszy stycznia przypadł w sobotę, Dziś jest dziewiąty kwietnia. Przy wyborze liczebnika porządkowego oznaczającego dzień miesiąca, żeby ustrzec się błędu, najlepiej dodawać w myśli słowo dzień: przyjechać (dnia) piątego lipca, wrócić po (dniu) piątym lipca. Jedynie w mianowniku możemy powiedzieć: Dziś piąty lipca lub Dziś piątego lipca. Jeśli słowo dzień występuje w tekście, powinno mieć ten sam przypadek, co łączący się z nim liczebnik porządkowy. Zwyczaj zapisywania daty obowiązujący w języku polskim: - na pierwszym miejscu znajduje się oznaczenie dnia, na drugim miesiąca, a na trzecim - roku; - dzień i rok oznaczone są cyframi arabskimi; - miesiąc zapisujemy cyframi arabskimi, rzymskimi lub słowami; - jeżeli miesiąc jest oznaczony cyframi arabskimi, stawiamy po nich kropkę; ten sam znak umieszczamy po cyfrze oznaczającej dzień; - jeżeli miesiąc jest oznaczony cyframi rzymskimi, nie piszemy kropki ani po nich, ani po poprzedzających go cyfrach arabskich. Przykładowe zapisy: 31.01.2004 r.; 31 I 2004 r.; 31 stycznia 2004 r. (oprac. Anna Zielińska)
PRZYPADEK CZY WYPADEK
Pytanie: Przypadek czy wypadek.
Odpowiedź: Często używamy tych słów wymiennie zapominając, że słowo przypadek podkreśla losowość, nieznaną przyczynę zdarzenia, wypadek zaś jest na ogół jakoś umotywowany. W wyniku błędnego stosowania tych słów, słyszymy na przykład, że Zdarzają się przypadki podpaleń lasów. Można oczywiście mówić w najlepszym wypadku lub w najlepszym przypadku, w wypadku zatrucia lub w przypadku zatrucia, należy jednak pamiętać, że wyrażenie na wszelki wypadek jest jedyną poprawną formą. (oprac. Anna Zielińska)
PÓŁGODZINA, PÓŁ GODZINY
Pytanie: Półgodzina, pół godziny.
Odpowiedź: Choć często widzimy zdania typu: Przyszedłem przed pół godziną, nie są one poprawne. Konstrukcje przed pół godziną i po pół godzinie, są błędne. Powyższe zdanie powinno brzmieć: Przyszedłem przed półgodziną lub Przyszedłem przed pół godziny. Tylko takie zapisy uznawane są za poprawne. (oprac. Anna Zielińska)
CZY POWIEDZENIE NA PRZESTRZENI ROKU JEST POPRAWNE?
Pytanie:
Czy powiedzenie na przestrzeni roku jest poprawne?
Odpowiedź: Wyrażenie na przestrzeni używane jest w utartych powiedzeniach: na przestrzeni wieków i na przestrzeni dziejów, i tak naprawdę do tych dwóch związków wyrazowych powinno się ograniczać. Im krótszy czas, o którym mowa, łączenie jego nazwy z wyrażeniem na przestrzeni bardziej razi. (oprac. Anna Zielińska)
CZY MOŻNA UŻYWAĆ WYRAŻENIA OKRES CZASU?
Pytanie: Czy można używać wyrażenia okres czasu?
Odpowiedź: Używać oczywiście można, ale rzadko stosowane jest ono zasadnie. Prawie zawsze jest pleonazmem (konstrukcja, której składniki powtarzają tę samą treść) i powinno być zastąpione albo słowem okres, albo słowem czas. W języku potocznym rozpowszechnione są również wyrażenia typu rok czasu, tydzień czasu. Konstrukcje te są niepoprawne, bowiem rzeczowniki takie jak rok, miesiąc czy tydzień zawsze odnoszą się do czasu. Umieszczanie koło nich słowa czas jest zbyteczne. (oprac. Anna Zielińska)
NA PEWNO, ALE NAPRAWDĘ
Pytanie: Na pewno, ale naprawdę.
Odpowiedź: Podobieństwo tych wyrażeń sprawia, że często są błędnie pisane. Niestety ich pisowni nie towarzyszy reguła, którą w razie wątpliwości można sobie przypomnieć. Oprócz naprawdę, łączną pisownie mają jeszcze wyrazy: doprawdy, wprawdzie, zapewne i zaprawdę. (oprac. Anna Zielińska)
NA DZIŚ, NA DZIEŃ DZISIEJSZY, W DNIU DZISIEJSZYM
Pytanie: Na dziś, na dzień dzisiejszy, w dniu dzisiejszym.
Odpowiedź: Sformułowania typu w dniu wczorajszym, na dzień dzisiejszy uważane są za znamiona wyższego stylu. W rzeczywistości, te urzędowe konstrukcje niedobrze brzmią wtedy, gdy mówimy o rzeczach codziennych, rażą także w sytuacji oficjalnej. Dlatego słowniki poprawnościowe zalecają używanie prostszych sformułowań. (oprac. Anna Zielińska)
CZY WYRAŻENIE IŚĆ PO NAJMNIEJSZEJ LINII OPORU JEST POPRAWNE?
Pytanie: Czy wyrażenie iść po najmniejszej linii oporu jest poprawne?
Odpowiedź: Mimo, iż jest to najczęściej używana forma tego wyrażenia, nie jest ona poprawna. Właściwa postać, to: iść po linii najmniejszego oporu. Tylko w takiej formie wyrażenie to notowane jest przez słowniki. (oprac. Anna Zielińska)
Odpowiedź: W odmianie zaimków ja, ty, on, się występują formy akcentowane: mnie, ciebie, tobie, jego, jemu, siebie oraz nie akcentowane: mi, cię, ci, go, mu, się. Form akcentowanych używa się tylko wówczas, gdy zachodzi potrzeba położenia na nie nacisku, a także wtedy, kiedy zaimek znajduje się na początku zdania. W innych przypadkach należy stosować formy nie akcentowane zaimków. (oprac. Anna Zielińska)
ILOŚĆ, LICZBA
Pytanie: Ilość, liczba
Odpowiedź: Wyrazowi ilość towarzyszy rzeczownik niepoliczalny, nie używany z liczebnikiem, np. ilość powietrza. Używa się go również wtedy, gdy chodzi o liczbę bardzo dużą, np. nieopisana ilość wrażeń. Wyraz liczba łączy się zaś tylko z rzeczownikami policzalnymi, np. liczba pasażerów. (oprac. Anna Zielińska)
DNI I DNIE
Pytanie:
Dni i dnie.
Odpowiedź: W liczbie mnogiej występują dwie formy oboczne, dni i dnie, jednak z liczebnikami używa się tylko pierwszej (dwa dni). Miejscownik liczby pojedynczej brzmi dniu. W stylu starannym, urzędowym nie należy używać sformułowania na dniach, można je zastąpić słowem wkrótce, można także powiedzieć w tych dniach, lada dzień lub w najbliższym czasie. (oprac. Anna Zielińska)
DS. CZY D/S?
Pytanie: Ds. czy d/s?
Odpowiedź: Obie postaci skrótów wyrażenia do spraw są poprawne. W skrótach polskich powinno się unikać znaków nieliterowych, dlatego zalecana jest pisownia ds. Podobnie jest w przypadku wyrażenia wyżej wymieniony. (oprac. Anna Zielińska)
KIEDY PISZEMY DR A KIEDY DR.?
Pytanie: Kiedy piszemy dr a kiedy dr.?
Odpowiedź: Kropka po skrócie oznacza opuszczenie ostatnich liter formy skracanej. Piszemy zatem dr Kowalski ale dr. Kowalskiego. W liczbie mnogiej skróty dr i mgr można podwajać, co jest wygodne, jeśli lista nazwisk jest długa, np. Głosowali dr dr Kowalski, Nowak i Zawadzki. Możemy też napisać: Głosowali drowie: Kowalski, Nowak i Zawadzki, ale ta pisownia jest rzadziej stosowana. (oprac. Anna Zielińska)
DO SIEGO ROKU CZY DOSIEGO ROKU?
Pytanie: Do siego roku czy dosiego roku?
Odpowiedź: W tych popularnych życzeniach noworocznych często popełniamy błąd. Pisownia do siego roku wynika z faktu, iż w wyrażeniu tym zachowała się forma dawnego zaimka si. Do siego roku znaczyło dosłownie 'do tego następnego roku'. Fakt, iż dzisiaj życzenia te są właściwie niezrozumiałe sprawia, że zapisujemy je w bezsensowny sposób. (oprac. Anna Zielińska)